Dùng điều hòa an toàn điện: 12 việc cần kiểm

Nhà nào lắp điều hòa cũng từng gặp một trong mấy chuyện này: bật máy thì aptomat nhảy, ổ cắm chỗ cắm điều hòa ngả vàng, hoặc chạm vào vỏ dàn lạnh thấy tê tê đầu ngón tay.

Lý do chung nằm ở một con số: điều hòa là phụ tải lớn nhất trong phần lớn nhà ở. Một máy 12.000 BTU chạy liên tục bốn tiếng buổi tối rút qua đường dây nhiều hơn tất cả đèn, tivi, quạt và sạc điện thoại trong nhà cộng lại. Mà hệ thống điện của nhà cũ thường được đi dây cho thời chưa có điều hòa.

Bài này là bài trụ của chuỗi về điều hòa và an toàn điện. Nó gom 12 việc cần kiểm, chia theo bốn nhóm, và chỉ rõ việc nào chủ nhà làm được, việc nào phải gọi thợ. Bốn bài chi tiết hơn nằm ở mục cuối.

Vì sao điều hòa là thiết bị đáng để ý nhất về mặt điện

Ba lý do, không phải một.

Thứ nhất: công suất lớn và chạy dài. Ấm đun nước cũng 1.500 W nhưng chỉ chạy ba phút. Điều hòa 1.200 W chạy sáu tiếng. Nhiệt sinh ra ở một điểm tiếp xúc kém tỉ lệ với thời gian dòng điện đi qua nó. Thiết bị chạy dài làm lộ ra những chỗ nối lỏng mà thiết bị chạy ngắn không làm lộ.

Thứ hai: có dòng khởi động. Máy nén khi khởi động rút dòng cao hơn dòng làm việc, trong khoảng chưa tới một giây. Máy không biến tần rõ hơn máy biến tần ở điểm này. Dòng đó không đủ lâu để làm nóng dây, nhưng đủ để làm nhảy một aptomat chọn sai loại.

Thứ ba: một nửa thiết bị nằm ngoài trời. Cục nóng phơi mưa nắng, bụi, lá, và hay có chuột làm tổ. Đây là phần dễ sinh rò điện nhất của cả hệ, mà cũng là phần ít ai leo lên xem.

12 việc cần kiểm, chia theo bốn nhóm

Nhóm 1 — tủ điện và aptomat (việc 1 đến 3)

1. Điều hòa có aptomat riêng hay không. Mở tủ điện, xem có aptomat nào được dành riêng cho điều hòa không. Nếu máy đang ăn chung nhánh với ổ cắm phòng ngủ hoặc với bình nóng lạnh thì đó là chỗ cần sửa trước hết. Lý do: khi nhánh đó sự cố thì cả hai thiết bị mất điện, và quan trọng hơn, tổng dòng của hai thiết bị cộng lại có thể vượt mức dây chịu được.

2. Số ampe ghi trên aptomat có khớp với máy không. Số này phải lớn hơn dòng làm việc của máy, nhưng không được lớn quá mức dây chịu được. Aptomat quá nhỏ thì nhảy liên tục; quá lớn thì dây nóng mà nó vẫn không cắt. Cách tính ở bài về dây dẫn và aptomat cho điều hòa.

3. Mạch có thiết bị chống dòng rò chưa. Aptomat thường bắt quá tải và ngắn mạch. Dòng rò nhỏ đi qua người thì nó không thấy. Đây là chuyện riêng, giải thích kỹ ở bài phân biệt chống giật, chống rò, hồ quang và quá tải.

Nhóm 2 — dây dẫn, ổ cắm và điểm nối (việc 4 đến 6)

4. Điều hòa đi dây cố định hay cắm vào ổ. Máy từ 12.000 BTU trở lên nên đi dây cố định từ tủ điện, không qua ổ cắm. Mỗi ổ cắm là thêm hai điểm tiếp xúc, và điểm tiếp xúc là chỗ sinh nhiệt khi dòng lớn chạy dài. Máy nhỏ dùng ổ thì ổ đó phải là ổ đơn, lắp riêng, không cắm chung gì khác.

5. Tiết diện dây có đủ không. Đây là việc phải xem bằng mắt ở chỗ dây vào máy, hoặc hỏi thợ đã lắp. Dây nhỏ hơn mức cần thì nóng dần trong tường, và không có dấu hiệu gì cho tới lúc vỏ dây phồng rộp.

6. Chỗ cắm có ngả màu hay có mùi không. Rút phích ra, xem mặt nhựa quanh lỗ cắm. Ngả vàng, có vết xém, hoặc lúc rút ra thấy ấm hơn bình thường đều là dấu hiệu tiếp xúc kém. Ổ cắm có vết xém thì thay, không dùng tiếp với lý do vẫn chạy được.

Nhóm 3 — dàn lạnh và cục nóng (việc 7 đến 9)

7. Vỏ máy có điện hay không. Dùng bút thử điện quệt lên vỏ kim loại của cục nóng và khung dàn lạnh khi máy đang chạy. Bút sáng là có điện trên vỏ, cần gọi thợ, không dùng tiếp. Cảm giác tê tê khi chạm vào vỏ cũng là dấu hiệu như vậy.

8. Cục nóng có được tiếp địa không. Dây tiếp địa dẫn dòng rò xuống đất thay vì qua người. Nhà xây sau này thường có sẵn; nhà cũ thì hay không. Việc này phải nhờ thợ xem, không tự nối.

9. Hộp nối điện ngoài trời còn kín không. Chỗ nối dây vào cục nóng thường có một hộp nhựa nhỏ. Nắp nứt, mất gioăng, hoặc chỉ bọc băng dính là nước mưa vào được. Nước vào điểm nối ngoài trời là một trong những đường sinh rò điện phổ biến, đúng cơ chế nói trong bài về điện giật mùa mưa.

Nhóm 4 — cách dùng hằng ngày (việc 10 đến 12)

10. Không bật tắt dồn dập. Tắt rồi bật lại ngay buộc máy nén khởi động khi áp suất bên trong chưa cân. Máy đời mới có mạch chờ, máy cũ thì không. Chờ khoảng ba phút giữa hai lần bật.

11. Lưới lọc được rửa định kỳ. Lưới bẩn làm gió qua dàn yếu đi. Gió yếu thì dàn lạnh không nhả hết nhiệt, máy phải chạy lâu hơn để đạt cùng nhiệt độ trong phòng, và dàn có thể đóng băng. Đây là việc chủ nhà làm được, chi tiết ở bài về vệ sinh điều hòa.

12. Ngắt aptomat khi đi vắng nhiều ngày. Máy không chạy nhưng mạch vẫn có điện, và phần ngoài trời vẫn phơi mưa. Ngắt aptomat của riêng mạch điều hòa là việc làm được trong mười giây. Còn nên ngắt những gì khác nữa thì có ở bài đi vắng dài ngày: nên ngắt gì, nên để gì.

Công suất và dòng điện theo công suất lạnh

Số dưới đây là khoảng thường gặp, để ước lượng. Số thật nằm trên nhãn dán ở thân máy và ở cục nóng — đó mới là số phải dùng khi chọn dây và aptomat.

Cách đổi nhanh: lấy số oát trên nhãn chia cho 220 ra số ampe. Hai máy 12.000 BTU chạy cùng lúc là khoảng 12 A, đã ngang một bình nóng lạnh.

Bốn sai lầm hay gặp

Thay aptomat lớn hơn cho đỡ nhảy. Aptomat nhảy là nó đang báo một chuyện. Nâng số ampe lên là bỏ lời báo đó mà không sửa nguyên nhân, trong khi dây vẫn là dây cũ. Bảy nguyên nhân thật nằm ở bài về điều hòa làm nhảy aptomat.

Cắm điều hòa vào ổ cắm kéo dài. Ổ kéo dài phổ thông thường ghi 10 A và được làm cho phụ tải nhẹ, chạy ngắn. Một máy 18.000 BTU chạy bốn tiếng qua một ổ như vậy là dùng sai mục đích của nó.

Coi chuyện tê tay là bình thường. Tê tay khi chạm vỏ máy nghĩa là có dòng đi qua người. Lần này tê, lần sau nặng hay nhẹ còn tùy sàn khô hay ướt, chân có dép hay không.

Lắp thêm máy thứ hai, thứ ba mà không xem lại tủ điện. Nhà lắp dần từng phòng theo từng năm là chuyện thường. Nhưng đường dây tổng và aptomat tổng thì vẫn là của lần đi dây ban đầu, tính cho số máy ít hơn.

Thứ kiểm đúng cách cũng không chặn được

Mười hai việc trên xử lý được phần nhìn thấy được: ổ cắm xém, nắp hộp nứt, aptomat sai số, lưới lọc bẩn. Có hai thứ nằm ngoài tầm mắt.

Dòng rò nhỏ. Khi cách điện trong máy nén hoặc trong dây xuống cấp, một dòng nhỏ chạy ra vỏ. Nó không đủ lớn để aptomat quá dòng cắt, và không có dấu hiệu nào ngoài cảm giác tê tay mà nhiều người bỏ qua. Thứ bắt được nó là thiết bị chống dòng rò, cắt khi dòng rò vượt ngưỡng theo thông số nhà sản xuất.

Hồ quang ở điểm nối. Một đầu dây lỏng dần theo chu kỳ nóng nguội của sáu tháng mùa nóng sẽ phát tia lửa nhỏ mỗi lần máy khởi động. Dòng tổng vẫn trong định mức nên aptomat không thấy gì bất thường. Đây đúng là cơ chế nói trong bài aptomat không nhảy mà vẫn cháy.

Đây là chỗ thiết bị bảo vệ trong tủ điện làm được việc mà thói quen dùng máy không làm được. Hai nhóm thiết bị tương ứng: nhóm bảo vệ điện giật cách ly cho phần dòng rò, nhóm hạn chế tia lửa điện cho phần hồ quang. Chọn loại nào cho nhà ở thì xem bài về thiết bị 1 pha cho gia đình, và lắp ở đầu nguồn hay ở mạch nhánh thì xem bài so sánh đầu nguồn và mạch nhánh.

Việc tự làm được và việc phải gọi thợ

⛔ Ba việc không nên làm trong mọi trường hợp: nâng số ampe aptomat để đỡ nhảy · nối thêm dây vào dây điều hòa bằng cách xoắn rồi bọc băng dính · xịt nước rửa cục nóng khi mạch chưa được ngắt ở tủ điện.

Bốn bài cùng chuỗi

Mỗi bài dưới đây đi sâu một nhóm việc ở trên.

• Điều hòa làm nhảy aptomat: 7 nguyên nhân — cách phân biệt nhảy vì quá tải, nhảy vì dòng khởi động và nhảy vì rò điện. Liên quan việc 1, 2, 3.
• Bật điều hòa cả đêm: chuẩn bị gì cho an toàn điện — vì sao ban đêm khác ban ngày, và bốn thứ kiểm trước khi ngủ. Liên quan việc 10, 12.
• Vệ sinh điều hòa: tự làm được gì, gọi thợ khi nào — thứ tự ngắt điện, việc chủ nhà làm được, dấu hiệu máy cần thợ. Liên quan việc 7, 9, 11.
• Dây dẫn và aptomat cho điều hòa: chọn sao cho đúng — cách tính tiết diện và chọn loại aptomat theo dòng khởi động. Liên quan việc 4, 5.

Câu hỏi thường gặp

Nhà đang dùng điều hòa bình thường thì có cần kiểm không?

Có, vì phần lớn hỏng hóc về điện diễn ra chậm và không có dấu hiệu sớm. Đầu cốt lỏng dần qua từng mùa nóng, vỏ dây giòn dần theo năm. Máy chạy bình thường không nói được gì về tình trạng điểm nối.

Điều hòa có nhất thiết phải có aptomat riêng không?

Với máy từ 12.000 BTU trở lên thì nên. Hai lý do: tổng dòng khi dùng chung nhánh dễ vượt mức dây chịu được, và khi cần ngắt riêng điều hòa để vệ sinh thì không phải cắt cả phòng.

Chạm vào vỏ điều hòa thấy tê tê có sao không?

Đó là dấu hiệu có dòng đi qua người, cần gọi thợ kiểm tra cách điện và tiếp địa, và không dùng máy trong lúc chờ. Mức độ cảm nhận phụ thuộc vào sàn khô hay ướt và chân có dép hay không, nên lần này nhẹ không có nghĩa lần sau cũng nhẹ.

Máy biến tần thì có đỡ phải lo về điện hơn không?

Máy biến tần có dòng khởi động thấp hơn, nên đỡ làm nhảy aptomat lúc bật. Nhưng dòng làm việc và thời gian chạy thì tương đương, nên phần dây dẫn, điểm nối và tiếp địa vẫn phải xem như nhau.

Lắp thêm một máy nữa thì cần xem lại những gì?

Ba thứ: aptomat tổng có đủ cho tổng phụ tải mới không, dây từ công tơ vào tủ có đủ tiết diện không, và máy mới có nhánh riêng không. Đây là việc nên nhờ thợ tính trước khi mua máy, không phải sau khi đã lắp.

Bao lâu nên kiểm một lần?

Một lần trước mùa nóng là hợp lý, cùng dịp rửa lưới lọc. Thêm một lần sau mùa mưa nếu cục nóng đặt ở chỗ hứng mưa trực tiếp. Muốn soát cả nhà chứ không riêng điều hòa thì theo bài tự kiểm điện nhà trong 30 phút.

Đọc thêm: Aptomat không nhảy mà vẫn cháy — vì sao · Chống giật, chống rò, hồ quang, quá tải khác nhau thế nào · Sử dụng và bảo trì thiết bị điện an toàn · Tự kiểm điện nhà trong 30 phút

MHHVIETNAM — phân phối thiết bị an toàn điện.
Ngăn điện giật – Chặn cháy lan; Điện an toàn, nhà bình an.