Tám dấu hiệu điện trong nhà đang có vấn đề

Hệ thống điện trong nhà rất ít khi hỏng đột ngột. Nó hỏng dần, và trong lúc hỏng dần nó thường báo trước — bằng một tiếng rè nhỏ, một mùi hơi khét, một vết xém vàng quanh lỗ ổ cắm. Vấn đề là mấy dấu hiệu đó quá nhỏ để ai cũng để ý.

Bài này gom tám dấu hiệu chủ nhà tự nhận ra được mà không cần đồng hồ đo, không cần gọi thợ. Kèm theo là ba thứ ngược lại: những sự cố không phát ra dấu hiệu nào cho tới lúc muộn — biết trước để không yên tâm sai chỗ.

Đây là bài đầu trong chuỗi mẹo dùng điện an toàn. Các bài sau nói về ổ cắm và dây nối dài, chỗ ẩm trong nhà, nhà có trẻ nhỏ và người lớn tuổi.

Điện hỏng dần, không hỏng đột ngột

Một chỗ nối điện hoạt động tốt thì gần như không nóng lên. Khi nó bắt đầu lỏng — do siết chưa đủ lực, do co giãn nhiệt sau nhiều năm, do rung động — diện tích tiếp xúc thật giảm xuống. Cùng một dòng điện đi qua một chỗ hẹp hơn thì sinh nhiệt nhiều hơn.

Nhiệt đó làm đồng oxy hoá. Đồng oxy hoá dẫn điện kém hơn, nên lại nóng thêm. Đây là một vòng tự nuôi nhau, chạy chậm trong nhiều tháng hoặc nhiều năm. Trong suốt thời gian đó, dòng điện vẫn nằm trong mức định mức — nên aptomat quá dòng không thấy gì bất thường cả.

Vì vậy câu “aptomat nhà tôi chưa nhảy lần nào” không nói lên được hệ thống điện đang ổn. Nó chỉ nói lên rằng chưa có sự cố nào thuộc loại aptomat bắt được. Phần này nói kỹ hơn ở bài aptomat không nhảy mà vẫn cháy.

Tám dấu hiệu nhận ra được

Xếp theo giác quan, để dễ nhớ và dễ kiểm.

Nghe được — ba kiểu tiếng

1. Tiếng rè đều, nhỏ, phát ra từ tủ điện hoặc từ ổ cắm. Tiếng này giống tiếng muỗi vo ve ở xa. Nghe rõ nhất lúc đêm khi nhà yên. Thường là dấu hiệu một chỗ nối đang phóng điện nhẹ qua khe hở.

2. Tiếng lách tách khi cắm hoặc rút phích. Có một tia lửa nhỏ khi cắm thiết bị công suất lớn là chuyện bình thường. Nhưng nếu tiếng lách tách xảy ra cả khi không cắm rút gì, hoặc xảy ra ở một ổ cắm mà các ổ khác không có, thì ổ đó cần xem lại.

3. Tiếng kêu từ aptomat. Aptomat tốt thì im. Nghe thấy tiếng rè từ chính thân aptomat là dấu hiệu tiếp điểm bên trong đã mòn hoặc bám bụi.

Ngửi được — mùi khét nhựa

4. Mùi khét nhựa, hơi hăng, quanh ổ cắm hoặc tủ điện. Đây là dấu hiệu cần xử lý sớm nhất trong cả tám cái. Nhựa quanh chỗ nối chỉ bắt đầu có mùi khi nhiệt đã lên khá cao.

Mùi này dễ bị bỏ qua vì nó nhẹ và vì nhà thường có nhiều mùi khác. Cách kiểm: tắt hết thiết bị ở nhánh đó, chờ nhà thoáng, rồi bật lại từng thứ và đứng gần ổ cắm. Mùi quay lại cùng lúc với một thiết bị cụ thể thì đã khoanh được vùng.

Thấy được — vết xém và vỏ dây

5. Vết xém vàng hoặc nâu quanh lỗ ổ cắm. Nhìn chính diện có khi không thấy. Tháo mặt ốp ra thì rõ hơn nhiều — nhưng việc tháo ra phải cắt điện nhánh đó trước.

6. Phích cắm hoặc vỏ dây biến màu, biến dạng, mềm đi. Vỏ nhựa chuyển sang vàng ngà, phồng lên, hoặc bẹp ở một chỗ — đều là dấu vết của nhiệt. Dây đã đến mức này thì thay cả đoạn, không cắt bỏ phần hỏng rồi nối lại.

Chạm được — nóng bất thường và tê nhẹ

7. Ổ cắm, phích, củ sạc nóng hơn bình thường. Củ sạc ấm là bình thường. Nhưng ổ cắm trên tường thì không nên nóng. Sờ thấy ấm rõ ở mặt ốp là nhiệt đang sinh ra ngay trong ổ.

8. Tê nhẹ khi chạm vỏ kim loại của thiết bị. Chạm vỏ máy giặt, vỏ bình nóng lạnh, vỏ tủ lạnh mà thấy tê tê như có kim châm — đó là dòng rò. Dấu hiệu này không được bỏ qua lần nào, kể cả khi chỉ tê rất nhẹ và chỉ xảy ra một lần.

Lý do: mức tê người cảm nhận được phụ thuộc vào chân có đi dép không, sàn ướt hay khô, da tay ẩm hay ráo. Cùng một dòng rò, hôm nay chỉ hơi tê, hôm sau chân ướt đứng trên sàn gạch thì khác hẳn.

Qua cách thiết bị hoạt động

Hai dấu hiệu nữa không thuộc giác quan nào, nhưng dễ thấy:

• Đèn nháy hoặc tối đi mỗi lần bật bình nóng lạnh, điều hoà, bơm nước. Một nhịp sụt rất ngắn là bình thường. Sụt rõ và kéo dài vài giây thì nhánh đó đang chịu tải sát giới hạn, hoặc có một chỗ nối đã kém.
• Aptomat nhảy lặp lại ở đúng một nhánh. Nhảy một lần có thể do trùng hợp. Nhảy lần thứ hai ở cùng chỗ là hệ thống đang nói có chuyện. ⛔ Không đóng lại nhiều lần liên tiếp để “xem nó có nhảy nữa không”.

Ba thứ không có dấu hiệu nào

Phần này quan trọng không kém tám dấu hiệu trên. Có những sự cố không báo trước bằng tiếng, mùi hay vết xém:

Đây là lý do việc tự quan sát bằng giác quan, dù làm tốt đến đâu, cũng chỉ bắt được một phần. Phần còn lại cần thiết bị theo dõi liên tục.

Việc làm được ngay và việc phải gọi thợ

⛔ Ba việc không nên tự làm trong mọi trường hợp: mở tủ điện khi chưa cắt điện · dùng vật kim loại thử xem ổ cắm còn điện không · đóng lại aptomat vừa nhảy nhiều lần liên tiếp.

Khi nào nên nghĩ tới thiết bị bảo vệ

Tám dấu hiệu ở trên giúp phát hiện sự cố sau khi nó đã hình thành. Ba thứ ở mục trước thì không phát hiện bằng giác quan được. Khoảng trống giữa hai phần đó là chỗ của thiết bị bảo vệ chuyên dụng.

Thiết bị bảo vệ điện giật cách ly theo dõi dòng rò liên tục, hỗ trợ giảm thiểu nguy cơ điện giật trong môi trường cách ly — tức khi người đi dép, đứng trên sàn nhựa hoặc sàn gỗ, không chạm trực tiếp nền đất. Thiết bị hạn chế tia lửa điện nhắm vào nhóm hồ quang và tiếp xúc kém — đúng hai thứ không có dấu hiệu.

Thiết bị nào bảo vệ cái gì, khác nhau thế nào thì xem bài phân biệt chống giật, chống rò, hồ quang, quá tải. Nhà ở thì xem thêm thiết bị 1 pha cho gia đình.

Câu hỏi thường gặp

Nhà tôi không có dấu hiệu nào trong tám cái trên, vậy là yên tâm chưa?

Chưa hẳn. Tám dấu hiệu này bắt được nhóm sự cố sinh nhiệt hoặc sinh tiếng. Ba nhóm ở mục “không có dấu hiệu nào” thì vẫn có thể đang tồn tại. Không có dấu hiệu là tin tốt, nhưng không phải bằng chứng.

Ổ cắm hơi ấm có phải thay ngay không?

Không cần thay ngay, nhưng cần xem. Việc trước tiên là giảm tải ở ổ đó — rút bớt thiết bị công suất lớn — rồi sờ lại sau vài giờ. Vẫn ấm khi tải đã nhẹ thì gọi thợ xem đầu dây bên trong.

Tê nhẹ một lần rồi không thấy nữa, có cần làm gì?

Có. Dòng rò không tự khỏi. Nó không còn cảm nhận được có thể chỉ vì hôm đó chân khô hơn, hoặc vì thiết bị đang ở chu kỳ khác. Nên cho thợ đo dòng rò ở nhánh đó.

Bao lâu nên kiểm một lần?

Phần tự quan sát thì làm được hằng tháng, mất vài phút. Phần cần thợ — đo dòng rò, siết lại đầu cốt — thường theo chu kỳ dài hơn và phụ thuộc tuổi hệ thống điện. Nhà điện đã trên mười năm thì nên dày hơn nhà mới làm.

Nhà mới xây thì có cần để ý mấy dấu hiệu này không?

Có. Nhà mới ít gặp vấn đề do lão hoá, nhưng gặp vấn đề do thi công — đầu cốt siết chưa đủ lực, dây bị kẹp khi đóng trần, ổ cắm đặt ở chỗ sau này thành chỗ ẩm. Mấy lỗi đó thường bộc lộ trong một hai năm đầu.

Đọc thêm: Aptomat không nhảy mà vẫn cháy · Dùng và bảo trì thiết bị sau khi lắp · Thiết bị điện an toàn MHHVIETNAM là gì

MHHVIETNAM — phân phối thiết bị an toàn điện.
Ngăn điện giật – Chặn cháy lan; Điện an toàn, nhà bình an.