Thiết bị chống giật là gì? Các loại, nguyên lý và cách chọn

Mỗi năm, điện vẫn là một trong những nguyên nhân tai nạn trong nhà và trong xưởng mà phần lớn phòng được. Chìa khoá nằm ở một nhóm thiết bị quen tên nhưng ít người hiểu kỹ: thiết bị chống giật. Bài này nói rõ điện giật xảy ra thế nào, có mấy nhóm thiết bị bảo vệ, mỗi nhóm làm được gì và không làm được gì, rồi cách chọn đúng cho từng kiểu nhà.

Viết để một người không học điện cũng đọc được, nhưng số liệu thì bám tiêu chuẩn — chỗ nào là con số của tiêu chuẩn, bài ghi rõ số hiệu.

Điện giật xảy ra như thế nào

Điện giật là khi dòng điện đi qua người. Thứ gây hại không phải điện áp, mà là dòng điện chạy qua cơ thể và thời gian nó chạy qua. Hai yếu tố đó mới quyết định nặng nhẹ.

Theo IEC 60479-1 (tiêu chuẩn về tác động của dòng điện lên người), với dòng xoay chiều 50Hz đi qua cơ thể, các mốc thường được nêu:

Vì sao con số 30 mA hay được nhắc? Vì đó là ngưỡng mà tiêu chuẩn chọn cho thiết bị bảo vệ: cắt điện trước khi dòng rò kịp lên tới mức đe doạ tim. Dòng càng lớn, thời gian cho phép càng ngắn. Chi tiết mốc mA ở bài điện giật bao nhiêu mA thì nguy hiểm.

Các nhóm thiết bị bảo vệ chống điện giật

Thị trường có nhiều tên gọi, nhưng quy về ba cách tiếp cận: bắt dòng rò mà cắt, chặn ngay tại ổ cắm, và cách ly nguồn. Mỗi cách giải một phần bài toán.

Thiết bị bảo vệ dòng dư: RCCB, RCBO, ELCB

Đây là nhóm phổ biến nhất, dân gian gọi chung là aptomat chống giật hay CB chống giật. Nguyên lý: so dòng điện đi và dòng điện về. Bình thường hai dòng bằng nhau. Khi có người chạm điện hoặc thiết bị rò, một phần dòng “đi lạc” xuống đất — hai dòng lệch nhau. Lệch quá ngưỡng (ví dụ 30 mA) thì thiết bị cắt trong tích tắc.

Dòng dư tác động danh định ≤ 30 mA được tiêu chuẩn cho dùng làm bảo vệ bổ sung cho người — “bổ sung” là chữ trong tiêu chuẩn, nghĩa là nó là một lớp, không phải tấm khiên che hết. Loại 100 mA / 300 mA dùng cho chống cháy do rò, không dùng để bảo vệ người. So RCBO với RCCB kỹ hơn ở bài RCBO và RCCB khác nhau thế nào.

Ổ cắm, phích cắm có RCD

Cùng nguyên lý bắt dòng rò, nhưng đặt ngay tại ổ cắm thay vì trong tủ điện. Loại này tiện cho một điểm cụ thể — ổ ngoài trời, ổ nhà tắm, ổ cho máy cầm tay. Ưu điểm: lắp nhanh, bảo vệ đúng chỗ. Hạn chế: chỉ lo cho ổ đó, không che được cả nhà, và chất lượng chênh nhau nhiều giữa các loại. So loại ổ với CB tổng ở bài ổ cắm chống giật loại nào tốt.

Giải pháp cách ly: biến áp cách ly, hệ IT

Cách tiếp cận khác hẳn. Thay vì chờ có dòng rò rồi cắt, nó dựng một lớp ngăn từ trước: tách mạch điện của thiết bị khỏi đất qua một biến áp cách ly. Khi nguồn đã được cách ly với đất, người đứng dưới đất chạm vào một dây thì không tạo được đường dòng khép kín qua cơ thể — nên giảm nguy cơ bị giật trong tình huống đó.

Đây đúng là tinh thần của chống sốc cách ly. Nhưng phải nói thẳng giới hạn, vì đây là chỗ hay bị thổi phồng:

• Chạm cùng lúc hai dây thì vẫn nguy hiểm — cách ly không cứu được tình huống này.
• Cách ly giảm nguy cơ, không phải loại bỏ nguy cơ. Trong môi trường cách ly (đi dép, sàn nhựa/gỗ, không chạm trực tiếp nền đất) thì hiệu quả rõ hơn.

Thiết bị MHHVIETNAM phân phối thuộc nhóm có hỗ trợ cơ chế cách ly này, kèm chức năng của một RCBO. Catalog nhà sản xuất ghi rõ ba câu giới hạn, không được bỏ:

• “Thiết bị không thực hiện chức năng cách ly điện giữa nguồn điện và phụ tải.”
• “Thiết bị không bảo đảm loại bỏ nguy cơ điện giật trong mọi điều kiện.”
• “Thiết bị không làm cho nước trở thành môi trường an toàn khi có điện.”

Biến áp cách ly và hệ IT giải thích kỹ ở bài biến áp cách ly là gì.

Bảng so sánh các nhóm bảo vệ

Giá chỉ là tham khảo và đổi theo thương hiệu, thời điểm — nhắn MHHVIETNAM kèm ảnh tủ điện thì nhân viên báo giá theo đúng nhà mình.

Chọn theo nơi sử dụng

Không có một thiết bị “đúng cho mọi nhà”. Chọn theo chỗ dùng:

Năm sai lầm thường gặp

1. Lắp thiết bị 3 pha cho tải hỗn hợp một pha rồi thắc mắc sao hay nhảy — chọn sai số cực, sai loại.
2. Không bấm nút TEST định kỳ. Thiết bị chống giật có thể chai theo thời gian. Không bấm thử thì không ai biết nó còn tác động hay không.
3. Bỏ tiếp địa. Nhiều lớp bảo vệ dựa trên việc có dây tiếp địa tốt; bỏ nó là bỏ một chân của hệ thống.
4. Thấy aptomat nhảy thì bật cố lên. Nó nhảy là đang báo có chuyện — xem bài aptomat nhảy liên tục.
5. Tin những lời hứa chắc nịch không điều kiện. Không thiết bị điện nào an toàn trong mọi hoàn cảnh. Ai quảng cáo kiểu bảo vệ trọn vẹn mọi lúc là đang nói quá.

“Hỗ trợ bảo vệ” khác “chống” ở chỗ nào

Hai chữ này hay bị dùng lẫn, mà chúng nói về hai thời điểm khác nhau:

Một aptomat chống giật phổ thông làm việc ở vế thứ hai: dòng rò đã xuất hiện, đã vượt ngưỡng, thì nó cắt. Phần hỗ trợ bảo vệ cách ly là vế thứ nhất — giảm nguy cơ ngay từ trước. Cách chắc hơn cả là phối hợp nhiều lớp, không đặt hết niềm tin vào một thiết bị.

Câu hỏi thường gặp

Nhà đã có aptomat tổng rồi, có cần thêm thiết bị chống giật không?

Aptomat tổng thường là loại chỉ bảo vệ quá tải và ngắn mạch (MCB/MCCB), không bắt dòng rò. Muốn chống giật thì cần loại có chức năng dòng dư (RCCB/RCBO) hoặc giải pháp cách ly. Gửi ảnh tủ điện, MHHVIETNAM xem giúp loại đang có là loại nào.

Chọn 30 mA hay 100 mA?

Bảo vệ cho người thì dùng 30 mA — đó là ngưỡng tiêu chuẩn cho bảo vệ bổ sung. Loại 100 mA / 300 mA là để chống cháy do rò, không dùng thay cho bảo vệ người.

Thiết bị chống giật dùng được bao lâu?

Tuổi thọ tuỳ loại và điều kiện dùng. Quan trọng hơn con số năm là bấm nút TEST định kỳ — bấm mà không thấy cắt là dấu hiệu phải thay, bất kể nó mới hay cũ.

Có loại nào an toàn trong mọi điều kiện không?

Không. Mọi thiết bị đều có điều kiện làm việc và giới hạn. Cách nên làm là nhiều lớp cộng thói quen dùng điện đúng: không chạm điện khi tay ướt, không kéo dây tạm bừa, kiểm tra định kỳ.

Lắp ở đâu, ai lắp?

Thiết bị đầu tổng hoặc đầu nhánh nên do thợ điện có chuyên môn lắp và đấu đúng chiều. Gửi ảnh tủ điện qua Zalo, MHHVIETNAM tư vấn vị trí lắp và loại phù hợp với hiện trạng từng nhà.

Đọc thêm: RCBO và RCCB khác nhau thế nào · Aptomat chống giật, biến áp cách ly hay chống sốc cách ly: chọn loại nào · Điện giật bao nhiêu mA thì nguy hiểm

MHHVIETNAM — ĐIỆN AN TOÀN – NHÀ BÌNH AN.