Rò điện và điện giật trong nhà xưởng: dấu hiệu, cách phòng

Rò điện trong nhà xưởng khác rò điện trong nhà ở một điểm quan trọng: người chịu rủi ro không phải chủ cơ sở, mà là công nhân — những người chạm vào vỏ máy hàng trăm lần mỗi ca, thường với tay ướt mồ hôi và chân đứng trên nền ẩm. Bài này nói về dấu hiệu nhận biết, cách tổ chức kiểm tra và trách nhiệm của người sử dụng lao động.

Rò điện là gì và vì sao xưởng dễ bị

Rò điện là hiện tượng dòng điện thoát ra khỏi đường dẫn bình thường — qua lớp cách điện đã hỏng, qua hơi ẩm, qua bụi dẫn điện — và đi ra vỏ thiết bị hoặc kết cấu kim loại. Khi người chạm vào, cơ thể trở thành đường dẫn xuống đất.

Môi trường xưởng làm tăng rủi ro theo nhiều hướng cùng lúc:

• Vỏ máy bằng kim loại. Máy tiện, máy cưa, máy ép, cầu trục — thợ chạm cả ngày.
• Nền ẩm hoặc đọng nước. Rửa sàn, làm mát máy, nước mưa hắt.
• Tay ướt mồ hôi. Da ướt làm điện trở cơ thể giảm mạnh so với da khô, nên cùng một mức dòng rò, tác động lên người nặng hơn hẳn.
• Dây dẫn rung lắc liên tục. Lõi gãy bên trong trong khi vỏ ngoài nhìn vẫn lành.
• Bụi dẫn điện. Mạt sắt trong xưởng cơ khí có thể tạo đường dẫn giữa các điểm mang điện.

Dấu hiệu nhận biết — không cần máy đo

⚠️ Bút thử điện sáng không đủ để kết luận. Bút có thể sáng do điện cảm ứng. Dấu hiệu tê tay mới là tín hiệu chắc chắn có dòng qua người.

Vì sao “chỉ tê nhẹ” vẫn phải xử lý

Mức tê mà một người cảm nhận được phụ thuộc vào độ ẩm của tay, giày dép và nền đứng — không phản ánh mức dòng rò thực tế. Cùng một thiết bị, một người đi ủng khô thấy tê nhẹ, người khác tay ướt đứng nền ẩm có thể chịu tác động nặng hơn nhiều.

Nói cách khác: “tê nhẹ” là thông tin về đôi giày, không phải về mức độ an toàn của thiết bị. Đã tê tay nghĩa là có dòng đi qua người, và lần sau điều kiện có thể khác.

Chi tiết về ngưỡng dòng điện tác động lên cơ thể: bao nhiêu mA gây nguy hiểm.

Tổ chức kiểm tra an toàn điện cho công nhân

Việc làm hằng ngày — người vận hành

• Nhìn dây nguồn máy mình dùng: vỏ nứt, lộ lõi, phích cắm nóng hay ố vàng.
• Nghe tiếng động cơ khác thường.
• Chạm vỏ máy thấy tê thì dừng máy và báo ngay, không chờ hết ca.

Việc làm hằng tháng — người phụ trách kỹ thuật

• Bấm nút TEST trên từng thiết bị chống dòng rò. Không ngắt nghĩa là thiết bị đã hỏng, cần thay.
• Mở tủ điện kiểm tra bằng mắt, cảm nhận nhiệt vỏ aptomat sau giờ cao tải.
• Ghi sổ: ngày kiểm tra, người kiểm tra, phát hiện gì.

Việc làm định kỳ — đơn vị có thiết bị đo

• Đo điện trở cách điện của từng nhánh và từng máy.
• Đo điện trở tiếp địa.
• Đo nhiệt tủ điện bằng camera nhiệt sau giờ cao tải.

⛔ Không để người không có chuyên môn thao tác trên tủ điện đang mang điện. Việc mở tủ, siết đầu cốt, đo đạc phải do thợ điện có chuyên môn thực hiện, sau khi đã cắt điện và treo biển cảnh báo.

Ba lớp bảo vệ cho người lao động

Lớp 1 — Tiếp địa cho vỏ máy

Tiếp địa đưa dòng rò xuống đất thay vì chờ người chạm vào. Mọi thiết bị có vỏ kim loại trong xưởng đều cần tiếp địa, và điện trở tiếp địa phải được đo chứ không chỉ “có nối dây”. Xem tiếp địa là gì.

Lớp 2 — Thiết bị chống dòng rò theo nhánh

Mỗi khu vực nên có bảo vệ riêng, nhất là khu ẩm ướt, khu rửa và nhánh ổ cắm cho dụng cụ cầm tay. Khi một nhánh có sự cố, chỉ nhánh đó mất điện, xưởng không dừng toàn bộ.

Lớp 3 — Bảo vệ tại nguồn tổng 3 pha

Với xưởng dùng điện 3 pha, lớp bảo vệ tại tủ tổng xử lý được các sự cố mà bảo vệ nhánh không thấy: mất pha, quá áp, lệch pha. NMHH-3P125A-PT của MHHVIETNAM là model dùng cho tải tới 125A, có dải điều chỉnh dòng rò 1–100 mA và màn hình hiển thị dòng rò theo thời gian thực — tức là người quản lý nhìn được dòng rò đang ở mức nào trước khi nó thành sự cố.

⚠️ Ba lớp này bổ sung cho nhau, không thay thế nhau. Thiết bị bảo vệ cũng không thay thế việc thay dây hỏng và bảo trì máy đúng hạn.

Trách nhiệm của người sử dụng lao động

Khác với nhà ở, xưởng có người lao động. Khi xảy ra tai nạn điện, chủ cơ sở là bên chịu trách nhiệm. Vì vậy nên:

• Lưu sổ kiểm tra an toàn điện định kỳ, ghi ngày và người kiểm tra.
• Giữ hồ sơ nghiệm thu điện, hóa đơn thiết bị bảo vệ đã lắp.
• Huấn luyện công nhân nhận biết dấu hiệu rò điện và quy tắc báo cáo.
• Dán quy trình xử lý khi có người bị điện giật ở nơi dễ thấy.

Khi có người bị điện giật trong xưởng

1. Ngắt nguồn điện trước. Bật aptomat khu vực về OFF. Đây là việc đầu tiên, không phải việc thứ hai.
2. Nếu không tới được tủ điện, dùng vật khô không dẫn điện gạt nguồn điện ra khỏi nạn nhân.
3. Không chạm tay trần vào nạn nhân khi chưa ngắt điện.
4. Gọi 115 và sơ cứu theo hướng dẫn: sơ cứu người bị điện giật.

Câu hỏi thường gặp

Thiết bị chống dòng rò hay nhảy, có nên tháo ra không?

Không. Nhảy lặp lại nghĩa là đang có dòng rò thật và thiết bị đang làm đúng chức năng. Tháo nó ra là bỏ đi lớp cảnh báo đang hoạt động. Việc cần làm là tìm nhánh nào gây rò, thường bằng cách ngắt lần lượt từng nhánh.

Xưởng dùng điện 1 pha có cần bảo vệ chống rò không?

Có. Số pha không quyết định rủi ro rò điện; độ ẩm, chất lượng cách điện và việc người tiếp xúc với vỏ máy mới quyết định.

Đã có tiếp địa rồi thì còn cần thiết bị chống rò không?

Có. Tiếp địa dẫn dòng rò xuống đất nhưng không ngắt mạch. Thiết bị chống dòng rò thì ngắt nguồn khi dòng rò vượt ngưỡng. Hai việc khác nhau — xem tiếp địa và chống giật khác nhau như thế nào.

Bao lâu nên đo điện trở cách điện cho máy móc trong xưởng?

Thông lệ hợp lý là mỗi năm một lần cho toàn hệ thống, và đo ngay khi đưa máy cũ mua lại vào sử dụng. Máy đã qua sử dụng thường có cách điện suy giảm và đấu nối đã bị sửa nhiều lần.

Kết luận

Rò điện trong nhà xưởng là rủi ro với con người trước khi là rủi ro với tài sản. Dấu hiệu nhận biết thì đơn giản — tê tay khi chạm vỏ máy — nhưng thường bị bỏ qua vì “chỉ tê nhẹ”. Cách xử lý đúng gồm ba phần: tiếp địa đủ cho mọi vỏ máy kim loại, bảo vệ chống dòng rò theo từng nhánh, và lớp bảo vệ tại nguồn tổng cho hệ 3 pha.

Đừng đợi đến khi sự cố điện xảy ra mới đánh giá giá trị của công tác phòng ngừa. Liên hệ MHHVIETNAM để được tư vấn đánh giá hệ thống điện và phương án bảo vệ người lao động phù hợp với cơ sở của bạn.

Xem tổng quan chủ đề tại an toàn điện làng nghề và nhà xưởng.

MHHVIETNAM nhập khẩu và phân phối thiết bị an toàn điện cho gia đình, nhà xưởng và cơ sở sản xuất.