MHH VIETNAM - GIẢI PHÁP AN TOÀN ĐIỆN HÀNG ĐẦU VIỆT NAM
Mất pha là gì? Vì sao làm cháy động cơ nhà xưởng
Mất pha là một trong những nguyên nhân làm cháy động cơ 3 pha nhiều nhất ở nhà xưởng – và cũng là nguyên nhân dễ bị bỏ qua nhất, vì khi mất một pha thì máy vẫn chạy. Nó chạy ì hơn, nóng hơn, kêu khác đi – rồi cháy cuộn dây sau vài chục phút. Bài này nói rõ vì sao, dấu hiệu nhận ra, và cách chặn.
Nội dung bài viết
Mất pha là gì?
Điện 3 pha có ba dây nóng, mỗi dây mang một pha. Ba pha lệch nhau đều đặn, tạo ra từ trường quay làm động cơ chạy.
Mất pha là khi một trong ba pha bị mất – do đứt dây, do cầu chì một pha đứt, do tiếp điểm khởi động từ cháy. Còn lại hai pha.
Điều đáng sợ nằm ở chỗ: động cơ đang chạy sẽ không dừng lại. Nó tiếp tục quay nhờ quán tính và nhờ hai pha còn lại. Người vận hành nhìn thấy máy vẫn chạy nên tưởng không có gì. Chưa rõ 1 pha và 3 pha khác nhau ra sao? Xem điện 1 pha và 3 pha khác nhau thế nào.
Vì sao mất pha làm cháy động cơ
Đây là phần cốt lõi, và nó là một phép tính đơn giản.
Động cơ cần một công suất nhất định để kéo tải. Công suất đó trước đây do ba cuộn dây chia nhau. Mất một pha thì chỉ còn hai cuộn dây phải gánh toàn bộ.
| Trạng thái | Số cuộn gánh tải | Dòng qua mỗi cuộn | Nhiệt sinh ra |
|---|---|---|---|
| Bình thường | 3 | mức bình thường | mức bình thường |
| Mất 1 pha | 2 | gấp ~1,73 lần | gấp ~3 lần |
Nhiệt sinh ra trong cuộn dây tỉ lệ với bình phương dòng điện. Dòng tăng 1,73 lần thì nhiệt tăng khoảng 3 lần.
Cuộn dây được thiết kế để chịu nhiệt ở mức bình thường. Gấp ba lần thì lớp men cách điện quanh dây đồng bắt đầu chảy. Khi men chảy, các vòng dây chạm nhau, chập – và cháy.
Thời gian: tuỳ tải và tuỳ động cơ, nhưng thường chỉ vài chục phút tới vài giờ. Một ca làm việc là đủ để mất một động cơ.
Một điểm nữa: động cơ đang dừng mà mất pha thì không khởi động được – nó chỉ rung và kêu ù ù. Lúc này dòng còn cao hơn nữa, và cháy còn nhanh hơn.
Tiêu chuẩn kỹ thuật liên quan tra tại cổng Tiêu chuẩn Quốc gia TCVN.
Sáu nguyên nhân gây mất pha
- Cầu chì một pha đứt. Phổ biến nhất. Ba cầu chì thì chỉ một cái đứt, hai cái kia vẫn thông.
- Tiếp điểm khởi động từ cháy rỗ. Sau hàng vạn lần đóng cắt, một trong ba tiếp điểm mòn hoặc cháy, không còn dẫn.
- Mối nối lỏng trong tủ điện. Rung động của máy làm ốc vít lỏng dần. Mối lỏng phát nhiệt rồi cháy đứt hẳn.
- Đứt dây trên đường cấp – do thi công, do cây đổ, do chuột cắn dây ở đoạn đi ngầm.
- Sự cố bên phía điện lực, mất một pha trên lưới.
- Aptomat 3 pha hỏng một cực. Ít gặp nhưng có, nhất là aptomat cũ hoặc hàng kém chất lượng.
Ba nguyên nhân đầu đều nằm bên trong tủ điện của bạn – nghĩa là phần lớn trường hợp mất pha là chuyện tự phòng được bằng bảo trì.
Dấu hiệu nhận ra khi đang vận hành
| Dấu hiệu | Mô tả |
|---|---|
| Tiếng kêu đổi khác | Động cơ ù ù, rền hơn bình thường – thường là dấu hiệu đầu tiên người vận hành nhận ra |
| Máy yếu đi rõ rệt | Kéo tải nặng thì ì, tốc độ giảm, có khi dừng hẳn giữa chừng |
| Vỏ động cơ nóng bất thường | Nóng nhanh hơn hẳn mọi ngày |
| Mùi khét của men cách điện | Mùi hắc đặc trưng – tới lúc này thì cuộn dây đã bắt đầu hỏng |
| Rung mạnh hơn | Từ trường quay không còn đều |
| Đèn báo pha trên tủ tắt một cái | Dấu hiệu rõ nhất – nếu tủ có đèn báo ba pha |
| Khởi động không lên, chỉ rung | Mất pha khi máy đang dừng |
Việc cần làm ngay: nghe thấy động cơ ù khác thường thì dừng máy trước, kiểm tra sau. Đừng để nó chạy tiếp để “xem thế nào” – mỗi phút chạy trong tình trạng mất pha là một phút cuộn dây bị nướng.
Thiệt hại thật không nằm ở cái động cơ
Chủ xưởng hay tính thiệt hại bằng giá quấn lại động cơ. Nhưng đó thường là khoản nhỏ nhất:
- Dừng sản xuất trong lúc chờ sửa hoặc chờ động cơ thay – tính theo ngày
- Trễ đơn hàng, mất uy tín với khách
- Hỏng sản phẩm đang gia công dở trên máy lúc sự cố
- Nguy cơ cháy lan – động cơ cháy trong xưởng gỗ, xưởng may nhiều bụi vải là chuyện khác hẳn
- Cháy lây sang tủ điện và các thiết bị khác cùng nhánh – xem cháy bắt đầu từ tủ điện
Với xưởng may hay xưởng gỗ, nơi bụi bông và mùn cưa bay khắp nơi, một động cơ cháy không chỉ là mất một cái máy. Xem cháy xưởng gỗ do đâu và giải pháp chống chập điện cho xưởng may.
Cách chặn mất pha
Bảo trì – không tốn tiền mua gì
- Siết lại toàn bộ mối nối trong tủ định kỳ 6–12 tháng – cùng lịch kiểm tra hệ thống điện. Đây là việc hiệu quả nhất.
- Kiểm tra tiếp điểm khởi động từ – thấy rỗ, cháy đen thì thay, đừng đợi hỏng hẳn.
- Hút bụi trong tủ, nhất là xưởng gỗ và xưởng may.
- Sờ kiểm tra nhiệt các đầu cốt khi máy đang chạy – chỗ nào nóng hơn hẳn là mối nối đang lỏng.
Thiết bị – lớp tự động
- Rơ le bảo vệ mất pha – thiết bị chuyên dụng, ngắt mạch khi phát hiện thiếu pha. Rẻ và hiệu quả.
- Rơ le nhiệt cho từng động cơ – bảo vệ gián tiếp bằng cách cắt khi dòng vượt ngưỡng.
- Thiết bị bảo vệ tổng có chống mất pha – gộp chống mất pha với các bảo vệ khác trong một khối ở đầu tủ.
Nên có cả hai. Bảo trì ngăn phần lớn nguyên nhân; thiết bị lo những lần bảo trì không kịp.
Lắp gì cho tủ điện xưởng
Với xưởng 3 pha, chống mất pha không nên là một thiết bị rời đứng một mình. Lý do: cùng một tủ điện còn phải lo quá tải, quá nhiệt, dòng rò và tia lửa điện – mỗi thứ một thiết bị thì tủ chật và khó theo dõi. Các thiết bị dưới đây gộp nhiều lớp vào một khối, và quan trọng hơn là lưu lịch sử lỗi để bạn biết xưởng mình thực sự bị mất pha bao nhiêu lần.
| Thiết bị | Giải quyết việc gì | Lắp ở đâu |
|---|---|---|
| PCC-010 chữa cháy tủ điện |
Gắn trong tủ, không cần cắm điện. Khi trong tủ nóng tới khoảng 170°C thì tự phun chất chữa cháy dạng khí, giúp hạn chế đám cháy nhỏ trong tủ lan ra ngoài. Không để lại dư lượng ăn mòn bo mạch. | Bên trong tủ điện, tủ điều khiển, tủ máy chủ. Diện tích bảo vệ 0,1 m³ nên tủ lớn cần hỏi kỹ thuật lắp mấy cái. |
| DLMHH 3 pha hạn chế tia lửa điện |
Theo dõi từng pha, phát hiện chập, quá tải, quá nhiệt, mất pha rồi ngắt điện – giúp hạn chế tia hồ quang. Màn hình hiện điện áp, dòng điện, nhiệt độ, dòng rò và lịch sử lỗi để thợ tra lại. | Đầu tổng tủ điện xưởng. Có bản 63A và 125A. |
| NMHH 3 pha bảo vệ điện giật |
Bảo vệ người, chỉnh được ngưỡng dòng rò, chống mất pha, ngắn mạch, quá áp – thấp áp, cắt sét lan truyền | Đầu tổng, cho xưởng có nhiều người làm việc quanh máy |
Nói rõ giới hạn: các thiết bị này giảm thiểu nguy cơ chứ không phải lắp vào là tủ điện không bao giờ cháy. PCC-010 xử lý đám cháy nhỏ, mới phát, trong không gian kín của tủ – nó không thay hệ thống phòng cháy của cả xưởng..
Câu hỏi thường gặp
Mất pha là gì?
Là khi hệ thống điện 3 pha bị mất một trong ba pha, chỉ còn hai. Động cơ đang chạy vẫn tiếp tục quay nên rất khó phát hiện bằng mắt.
Mất pha bao lâu thì cháy động cơ?
Tuỳ tải, nhưng thường vài chục phút tới vài giờ. Động cơ đang mang tải nặng thì nhanh hơn nhiều.
Vì sao mất pha mà máy vẫn chạy?
Động cơ đang quay có quán tính và vẫn nhận điện từ hai pha còn lại. Nó chạy được, nhưng hai cuộn dây phải gánh phần của ba.
Mất pha có ảnh hưởng đến điện 1 pha trong xưởng không?
Có. Các nhánh 1 pha lấy từ pha bị mất sẽ mất điện hoàn toàn, còn các nhánh khác vẫn bình thường – đây cũng là một dấu hiệu nhận ra.
Rơ le nhiệt có thay được chống mất pha không?
Không hoàn toàn. Rơ le nhiệt cắt khi dòng đã tăng cao một lúc, nên nó phản ứng chậm hơn. Rơ le bảo vệ mất pha phát hiện ngay khi thiếu pha.
Làm sao biết xưởng đã từng bị mất pha?
Cần thiết bị có lưu lịch sử lỗi. Không có thì chỉ biết khi động cơ đã cháy.
Động cơ cháy vì mất pha có quấn lại được không?
Thường quấn lại được, nhưng động cơ quấn lại hiệu suất thường kém hơn ban đầu và tốn điện hơn. Với động cơ quan trọng nên cân nhắc thay mới.
Xưởng nhỏ 3 pha có cần chống mất pha không?
Nên có, nhất là khi có động cơ giá trị cao hoặc dừng máy là dừng cả dây chuyền. Chi phí rơ le bảo vệ nhỏ hơn nhiều so với một lần cháy động cơ.
Kết
Bốn điều cần nhớ:
- Mất pha thì máy vẫn chạy – đó chính là chỗ nguy hiểm.
- Hai cuộn dây gánh phần của ba, dòng tăng ~1,73 lần, nhiệt tăng khoảng 3 lần.
- Ba nguyên nhân hàng đầu đều nằm trong tủ điện của bạn: cầu chì đứt, tiếp điểm cháy, mối nối lỏng.
- Nghe động cơ ù khác thường thì dừng máy trước, kiểm tra sau.
Không chắc nhà mình hay xưởng mình đang thiếu lớp nào? Nhắn cho chúng tôi số A ghi trên aptomat tổng và 1 pha hay 3 pha – trả lời trong một tin, không hỏi vòng vo.
Hotline / Zalo: 0394 121 268
MHHVIETNAM – Ngăn điện giật – Chặn cháy lan; Điện an toàn, nhà bình an.
