Bút thử điện sáng ở cả hai dây: không phải đảo pha, mà là mất dây trung tính

Chấm bút thử điện vào dây pha — bút sáng, đúng rồi. Chấm sang dây trung tính — bút cũng sáng. Phản ứng quen thuộc lúc đó là nghĩ “điện nhà mình bị đảo pha”.

Không phải. Và cách hiểu sai ở đây dẫn tới chẩn đoán sai, nên video dưới đây giải thích đúng cơ chế: đó thường là dấu hiệu mất hoặc hở dây trung tính.

Trong bài này

• Video
• Điện áp treo là gì
• Vì sao bút thử sáng ở cả hai dây
• Vì sao không phải đảo pha
• Cách kiểm tra cho đúng
• Vì sao mất trung tính lại đáng lo
• Những điều bài này không khẳng định
• Câu hỏi thường gặp

Điện áp treo là gì

Nguyên văn trong video: “Khi dây trung tính bị mất kết nối, điện áp từ dây pha sẽ đi qua các thiết bị điện đang cắm trong nhà như bóng đèn, quạt hay TV. Do đó, dây trung tính sẽ xuất hiện một điện áp gọi là điện áp treo.”

Hình dung cho dễ: bình thường dây trung tính là đường về, nối tới điểm trung tính của hệ thống, nên nó gần như không có điện áp so với đất. Khi đường về đó bị đứt ở đâu đó, dây trung tính trong nhà không còn chỗ bám.

Lúc này, mọi thiết bị đang cắm trong nhà trở thành cầu nối giữa dây pha và đoạn dây trung tính bị mồ côi đó. Điện áp từ dây pha “rỉ” qua bóng đèn, qua quạt, qua TV mà sang. Kết quả: đoạn dây trung tính mang một điện áp — không phải 220V đầy đủ, nhưng không còn bằng không. Đó là điện áp treo.

Vì sao bút thử sáng ở cả hai dây

Nguyên văn: “Vì bút thử điện chỉ cần một dòng điện rất nhỏ để phát sáng, nên khi chạm vào cả dây pha và dây trung tính, bút đều có thể sáng.”

Đây là chỗ cốt lõi. Bút thử điện loại thông dụng làm sáng đèn neon bằng một dòng điện cực nhỏ đi qua cơ thể người cầm bút xuống đất. Nó không đo được bao nhiêu vôn, cũng không đo được dòng đó có đủ cấp điện cho cái gì hay không. Nó chỉ trả lời có hoặc không.

Mà điện áp treo thì thừa sức làm sáng đèn neon đó. Nên bút sáng ở cả hai dây — và người cầm bút kết luận cả hai đều là dây pha.

Nguyên văn tiếp, câu quan trọng nhất của video: “Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là cả hai đều là dây pha hay đều có khả năng cấp điện.”

Vì sao không phải đảo pha

Đảo pha nghĩa là dây pha và dây trung tính bị đấu ngược ở đâu đó. Khi đó bút sẽ sáng ở dây đáng lẽ là trung tính — nghe đúng với hiện tượng đang thấy, nên dễ nhầm.

Nhưng hai tình huống khác nhau ở chỗ:

Dòng cuối cùng của bảng chính là cách phân biệt, và nó cần một dụng cụ khác.

Cách kiểm tra cho đúng

Nguyên văn: “Nếu chỉ dựa vào bút thử điện, bạn rất dễ chẩn đoán sai sự cố. Cách kiểm tra chính xác là dùng đồng hồ đo điện để đo giữa dây pha, dây trung tính và dây tiếp địa trước khi đưa ra kết luận.”

Ba phép đo cần làm, bằng đồng hồ vạn năng ở thang điện áp xoay chiều:

1. Pha ↔ trung tính. Đây là phép đo chính. Bình thường ra khoảng điện áp lưới.
2. Pha ↔ tiếp địa. So với phép đo trên. Nếu pha–đất ra bình thường mà pha–trung tính thấp, đường trung tính đang có vấn đề.
3. Trung tính ↔ tiếp địa. Bình thường gần bằng không. Ra một giá trị đáng kể là dấu hiệu trung tính đang treo.

⚠️ Ba phép đo này thao tác trên mạch đang có điện. Đây là việc của thợ điện có chuyên môn và có dụng cụ bảo hộ, không phải việc tự làm ở nhà. Trong video, người thao tác đeo găng bảo hộ.

Vì sao mất dây trung tính lại đáng lo

Video gọi đây là “một dấu hiệu rất nguy hiểm”, và lý do nằm ở chỗ này: khi trung tính mất, điện áp đặt lên từng thiết bị không còn được giữ ổn định. Thiết bị nào trở kháng nhỏ thì nhận điện áp thấp, thiết bị nào trở kháng lớn thì có thể nhận điện áp cao hơn mức thiết kế.

Hệ quả thực tế hay gặp: đèn lúc mờ lúc tỏ, thiết bị điện tử hỏng không rõ lý do, và trong trường hợp nặng là điện áp vọt lên làm hỏng đồ. Chúng tôi viết thêm ở quá áp là gì và điện mất rồi có lại làm hỏng máy.

Nhóm thiết bị MHHVIETNAM phân phối lắp ở đầu tổng có chức năng bảo vệ trên và dưới điện áp — cắt nguồn khi điện áp ra ngoài dải làm việc. Xem trang nhóm thiết bị và bài về cảnh báo quá áp, thấp áp trên màn hình. Giới hạn do nhà sản xuất nêu vẫn đi kèm: thiết bị không loại bỏ được hết nguy cơ, và không thay được việc sửa đúng chỗ đứt trung tính.

Những điều bài này không khẳng định

• Bút thử sáng ở cả hai dây không phải lúc nào cũng là mất trung tính. Nó thường là, nhưng còn có thể do cảm ứng từ dây bên cạnh, do bút loại cảm ứng báo nhầm, hoặc do đảo pha thật. Phải đo mới biết.
• Không có con số điện áp cụ thể nào cho trường hợp mất trung tính — giá trị đo được phụ thuộc vào tải đang cắm trong nhà, nên thay đổi theo từng thời điểm.
• Thông số thiết bị dẫn ở đây là thông số nhà sản xuất công bố trong catalog, chưa phải kết quả thử nghiệm độc lập.

Câu hỏi thường gặp

Mất dây trung tính thường đứt ở đâu?

Hay gặp nhất là ở các điểm nối: đầu cốt trong tủ điện bị lỏng, mối nối trên đường dây vào nhà, hoặc thanh nối trung tính trong tủ bị oxy hoá. Đây là lý do siết lại đầu cốt nằm trong lịch bảo trì tủ — xem kiểm tra an toàn điện định kỳ.

Bút thử điện loại cảm ứng không tiếp xúc có chính xác hơn không?

Tiện hơn nhưng không chính xác hơn cho việc này. Loại cảm ứng phản ứng với điện trường nên hay báo cả khi chỉ đứng gần dây có điện. Với câu hỏi “dây nào là trung tính”, nó còn dễ gây nhầm hơn loại tiếp xúc.

Nhà ba pha thì hiện tượng này có khác không?

Mất trung tính ở hệ ba pha có hệ quả nặng hơn, vì điện áp giữa các pha và trung tính mất cân bằng theo tải từng pha. Xem mất pha là gì và điện 1 pha và 3 pha khác nhau thế nào.

Thấy hiện tượng này thì làm gì ngay?

Cắt aptomat tổng và gọi thợ điện. Không tiếp tục dùng điện trong khi chưa xác định được nguyên nhân, vì điện áp đặt lên thiết bị đang không ổn định.

Có phân biệt được dây nóng và dây nguội chỉ bằng bút thử không?

Trong điều kiện bình thường thì được. Nhưng đúng như bài này cho thấy, khi hệ thống đang có sự cố thì bút thử không đủ. Chúng tôi viết riêng ở bài dây nóng và dây nguội là gì, cách phân biệt chính xác.

Đọc thêm: Mất pha là gì · Dây nóng và dây nguội là gì · Quá áp là gì

MHHVIETNAM — ĐIỆN AN TOÀN – NHÀ BÌNH AN.
Ngăn điện giật – Chặn cháy lan; Điện an toàn, nhà bình an.